Zaterdag 23 November 2002, pagina 5
ADHD bij pubers vaak niet onderkend
Door Helma
van den Berg Utrecht/Nijmegen/Zwolle
Veel
jongeren ontsporen doordat niet bekend is dat zij aan ADHD lijden.
Zonder behandeling lopen
deze tieners grotere risico's bij hun ontwikkeling.
Een jongere met ADHD komt vaker in de proble-men en heeft vier
tot vijf keer meer kans om aan drugs of alcohol verslaafd te
raken dan een andere tiener. Dat zeggen de Nijmeegse hoogleraar
Jan Buitelaar, hoofd van het Academisch Centrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie
Oost-Nederland, en jeugdpsychiater G. Hooijer-Wojciechowska.
Geschat wordt dat drie procent van de Nederlandse
jeugd tussen dr 6 en 18 jaar ( zo'n 85.000 kinderen) een vorm
van ADHD heeft.
Maar bij slechts 55.000
jongeren is de diagnose bekend. "Het probleem
met ADHD is dat de huidi-ge kennis vooral is gebaseerd op onderzoek
bij jonge kinderen. Sommige psychiaters denken zelfs
nog dat ADHD in de puberteit wel overgaat."
Een ander probleem bij
het stellen van de juiste diagnose is, dat ADHD meestal gepaard
gaat metandere gedragsproblemen en dat de symptomen zeer verschillend zijn. De
ene adolescent met ADHD is hyperdruk. De ander trekt zich juist
terug.
Op pagina
Focus 4:
Noodkreet
van moeder met ADHD-puber
Hoe moeten we overleven
Schoolartsen,
hulpverleners en jeugdrechters komen hen steeds meer tegen. Duizenden
jongeren met ADHD die ontsporen of ongelooflijk in de knoei zijn
geraakt Oorzaak? Een gemiste diagnose van de hersenstoomis en
gebrek aan behandeling. Voor tieners en de betrokken gezinnen
zijn de gevolgen vaak desastreus.
Da
phne Goedhart (40) uit Utrecht
is bang. Doodsbang voor haar zoon Jeroen van 17. Ze kan een 'kaan
voor haar kop krijgen' wanneer ze het over huisregels en school
heeft. Bedreiging met een mes is allang geen uitzondering meer.
's Nachts zoekt ze soms, als alleenstaande moeder, met haar twee
dochters van 14 en 10 bescherming in een politiecel.
Jeroen heeft ADHD. Een
aangeboren hersenstoomis die pas in zijn puberteit, nadat Goedhart
tal van instanties met haar zoon had afgelopen, werd ontdekt.
Ook nadien blijken hulpverleners niet in staat Jeroen en zijn
moeder te helpen. Jeroen blijft hyperactief, gauw verveeld en
is bij tijd en wijlen flink agressief. Volgens zijn moeder heeft
hij een redelijk hoog IQ, maar met vrienden en op de verschillende
scholen heeft hij altijd problemen. Sinds zijn veertiende weigert
Jeroen Ritalin te slikken ('Dat is vergif en nergens voor nodig').
Hij gaat steeds meer blowen en drinken, maakt van de dag een nacht
en is vervolgens zijn bed niet uit te krijgen. 's Nachts zijn
er binnen en buitenshuis ruzies, vechtpartijen. Goedhart Ik leef
altijd in angst. Wat zal hij nu weer doen? Laten ze hem alsjeblieft
niet in elkaar slaan. En hoe komt hij straks hier thuis? Weer
met eindeloos gevloek en getier? En wat moet ik dan met mijn
meisjes? Je bent als moeder zo machteloos." Toch kent Goedhart
als geen ander de oorzaak vanJeroens problemen. Het is de chaos
in zijn hoofd. Net een computer die op hol
slaat, met beelden waarop je geen grip hebt.
Daardoor kun je niets logisch plannen
en doen. Je bent bij A en voor je het weet
sta je bij C, maar dan realiseer je je datje
B hebt overgeslagen. Zo gaat het de hele
dag door."
Nadat bij Jeroen de diagnose
ADHD was vastgesteld, begreep Goedhart pas
dat ook zij de stoornis heeft. Het moet erfelijk
zijn. Mijn broer en andere familieleden hebben
het ook. En ik zie nu dezelfde symptoen
bij een van mijn dochters. Mijn broer was
van jongs af aan hyperdruk. Mij konden zij
daarentegen met gemak over het hoofd zien.
Ik was altijd stil en teruggetrokken. Ik
had zelfs geen vriendinnetje. Nu weet
ik dat het ook ADHD is."
Na ruzie op school blijft
Goedhart op haar veertiende thuis, helpt
haar moeder in het huishouden en werkt nadien
als winkelmeisje in de buurt. De chaos in
mijn hoofd bleef, maar ik was slim genoeg
om de grootste makke op te vangen, dingen
te verdoezelen."
Goedhart trouwt en krijgt
op haar 23ste Jeroen. Instinctief wist ik
dat hij anders was dan andere kinderen. Ik
wilde hem knuffelen, vasthouden. Maar zelfs
daar was hij veel te ongedurig voor. Maar
niemand zag iets vreemds aan Jeroen. Alleen de peuter-leidster
gaf me gelijk." Op school wordt Jeroen gepest. Hij is lastig,
teveel aanwezig. De juf wordt overspannen van hem, zegt Goedhart:
Maar op school zeiden ze dat er niets aan de hand was. Het lag
aan mij. Ik zou Jeroen teveel verwennen." Jeroen gaat naar
een andere school, waar eveneens problemen rijzen. Nadat hij
vijf keer thuis brand heeft gesticht, neemt zijn moeder hem mee
naar het Riagg. Jeroen is dan negen. De psycholoog ziet geen reden
tot bezorgdheid, de reeks huisartsen die Goedhart daarna afsjouwt,
evenmin. Zelfs op het internaat waar Jeroen via bemiddeling van
de schoolarts een halfjaar belandt, wordt de diagnose ADHD gemist.
Pas wanneer Jeroen 12 jaar is en hij, wederom op advies van de
schoolarts in het toenmalige Academische Ziekenhuis Utrecht belandt,
wordt Goedhart vertelt wat haar zoon mankeert: ADHD, een erfelijke
hersenstoomis waaraan zij haar handen vol zal hebben. Inmiddels
staat zij er alleen voor. De vader van haar kinderen kan de situatie,
volgens haar, niet aan. Ze scheidden. Ritalin brengt bij moeder
en zoon even uitkomst. Ze worden er beiden rustiger door. Goedhart:
Al vanaf mijn zeventiende slik ik valium en slaaptabletten. Maar
wat je ook slikt, zelfs in je slaap draaien je hersenen door.
24 Uur per dag hoor ik alle geluiden, moet ik praten, dingen
doen. Dat ik bij dat alles toch nog kan nadenken, dat doet Ritalin
nu voor me.
Ze hadden ons veel eerder moeten helpen, dan was er
niet zoveel schreef gegroeid.
Als Jeroen 14 is en midden in de puberteit zit,
escaleren de problemen opnieuw. Maar nu nog heviger. Hij weigert
nog langer medicijnen te slikken. Zijn moeder en zusjes zien
hem veranderen, ontaarden in een eigenzinnig, opgejaagd en vaak
agressieve jongen die zijn eigen gang gaat en zich van niets en
niemand iets wenst aan te trekken. De politie is er inmiddels
kind aan huis. Volgens Goedhart had dit alles voorkomen kunnen
worden: Ik had veel eerder moeten weten dat ik ADHD heb. Dat
Jeroen het heeft. Ze hadden ons veel eerder moeten helpen, dan
was er niet zoveel schreef gegroeid." Jeroen is een van de
vele jongeren in Nederland die ontsporen omdat niet of te
laat bekend is dat zij aan ADHD lijden. Uit de praktijk van de
hulpver-lening blijkt dat tieners zonder be-handeling grote risico's
bij hun ont-wikkeling lopen. Een jongere met ADHD komt vaker in
de problemen en heeft vier tot vijf keer meer kans om aan drugs
of alcohol verslaafd te raken dan andere leeftijdgenoten. Een
kwart van hen krijgt een blijvende persoonlijkheidsstoornis.
Tot voor kort dacht de
medische wereld nogal luchtig over ADHD.
De stoornis zou vooral bij kleine jongetjes
voor komen. Op elke vier jongens met ADHD,
werd één meisje met de aandoening geteld.
En ADHD zou in de puberteit vaak vanzelf
wel 'overwaaien'. Onderzoeken wijzen het
tegendeel uit. ADHD is een aangeboren, chronische
hersenstoornis waaraan drie procent van de
totale Nederlandse jeugd van 6 tot 18 jaar
lijdt. Naar schatting moeten circa 85.000
jongens en meisjes in Nederland een vorm
van ADHD hebben. Daarvan zijn inmiddels 55.000
gevallen bekend. Professor Jan Buitelaar,
afkomstig van het UMC Utrecht, is sinds
kort hoofd van het Academisch Centrum Kinder-
en Jeugdpsychiatrie Oost-Nederland en hoofd
van de afdeling psychiatrie voor volwassen
bij het UMC Nijmegen. Hij doet de afgelopen
20 jaar onderzoek naar ADHD. Volgens hem
is ADHD via een uitgebreide vragentest goed
aantoonbaar maar wordt de diagnose nog vaak
gemist omdat 'enorm veel' kinderen niet
adequaat door de hulpverlening worden doorverwezen.
"De jeugdbureaus die ik ken, melden
niet of nauwelijks kinderen met vermoedelijk
ADHD bij ons aan. En het probleem met
ADHD bij jongeren en volwassenen is ook,
dat er zo weinig over bekend is. Onze kennis
is vooral gebaseerd op onderzoek bij jonge
kinderen."
Een ander probleem bij
het stellen van de diagnose is, dat ADHD
meest al gepaard gaat met andere gedragsproblemen
en dat de symptomen van ADHD zeer verschillend
zijn. Het ene kind met ADHD is hyperdruk.
De ander trekt zich, vanwege dechaos in het
hoofd, juist terug. De teruggetrokken vorm
(ADD) komt vooral voor bij meisjes en vrouwen.
En dat is de reden waarom de diagnose vooral
bij deze groep wordt gemist, zegt Gosia
Hooijer-Wojciechowska, seniorarts van de
afdeling kinder en jeugdpsyichiatrie van
Riagg Zwolle: "Een hyperactieve jongen
is storend in de klas. Daarvoor wordt wel
hulp gevraagd. Maar een verlegen, sloom meisje
in de klas wordt vaak over het hoofd gezien."
Hooijer, tot voor kort jeugdarts en schooldokter,
was in Nederland een van de eersten die aan
het licht bracht dat ADHD wel degelijk ook
onder meisje voor kwam. "Het viel me
op in de scholen. Dan zag ik van die drukke,
of juist dromerige meisjes die eerst nog niet zp opvielcn, maar
in de puberteit alle remmen loslieten en
dik in de problemen kwamen." Jongeren
met ADHD zijn grofweg in twee uitersten te
verdelen. De veel te drukke, ongcremdc types
en de veel te stille types (ADD). Dit laatste
type komt Hooijer vooral onder meisjes tegen:
"Zulke jongeren betrekken alle problemen op zichzelf en komen
in een neerwaartse spiraal terecht." Behandeling
met medicijnen (als Ritalin), vergezeld van
individuele en groepstherapie kan deze uitwassen voorkomen of
reguleren. Probleem daarbij is, volgens Buitelaar,
dat veel tieners geen medicijnen willen slikken.
"Deels hoort dat bij hun leeftijd van
uitproberen. Maar ook onder ouders heerst vaak aversie tegen Ritalin
omdat menigeen, overigens ten onrechte, denkt
dat het verslavend is." Een ander probleem
is de vaak gebrekkige opvang van jongeren
met ADHD. Riaggs en bureaus jeugdzorg hebben
lange wachtlijsten. Internaten en tehuizen
zijn vol. Buitelaar: "Veel ouders kennen
het ontredder de gevoel er helemaal alleen
voor te staan. Zeker als hun kind de leeftijd
van 18 jaar nadert en te oud wordt voor
behandeling binnen de kinderpsychiatrie.
Consulten hij de kinderpsychiater worden
dan niet meer door de verzekeringen vergoed.
Ouders hebben dan nauwelijks inbreng in
de behandeling."
Daphne Goedhart heeft inmiddels
hulp gezocht bij het Utrechtse Bureau
Jeugdhulp. Voor Jeroen wordt nu plaatsing
in een instelling of een training voor kamerbewoning
aangevraagd. Voor beide gelden wachttijden
van enige maanden tot een jaar. Goedhart
is ten einde raad: "Jeroen is mijn zoon.
Maar het gaat zo niet langer. We gaan er
allemaal aan onder door. Hoe moeten we in
Godsnaam dit jaar met Jeroen overleven?"
De namen van Daphne en
Jeroen Goedhart zijn om redenen van privacy gefingeerd.
(kader)
Chaos in het hoofd
Alle Dagen Heel Druk, wordt ADHD ook wel genoemd.
Naar nu blijkt, ten onrechte. De chaos in het hoofd die de psychiatrische
stoornis Attention De-ficit/Hyperactivity Disorder veroorzaakt,
kan ook leiden tot hypersloom, terug getrokken gedrag, ADD. Recent
onderzoek wijst uit dat in Nederland naar schatting circa 85.000
kinderen (drie procent van de jeugd tussen de 6 en 18 jaar) aan
een vorm van ADHD/ADD lijdt. Onder hen zijn bijna even veel meisjes
als jongens. Van de volwassen bevolking heeft een procent (80.000
Nederlanders) last van de hinderlijke symptomen.
ADHD/ADD ontstaat door een gebrekkig functioneren
van de voorste delen van de hersenen. Genetische factoren zijn
hier vooral de oorzaak van.
Slechts in twee procent van de gevallen was sprake
van zuurstofgebrek bij de bevalling. De stoornis wordt behandeld
met medicijnen (veelal Ritalin) individuele-en groepstherapie
en persoonlijke begeleiding (coa-ching).
Symptomen: