2.1
Inleiding
In hoofdstuk 1 heb ik ADHD
in zijn algemeenheid beschreven, in dit hoofdstuk wil
ik de vraag beantwoorden waarom er tot voor enkele
jaren zo weinig aandacht werd besteed aan deze
stoornis bij volwassenen. Tevens wil ik nader ingaan
op de specifieke effecten van ADHD bij volwassenen.
De uiterlijke verschijningsvormen van ADHD bij
volwassenen wil ik illustreren aan de hand van enkele
voorbeelden.
2.2
ADHD: een "kinderziekte"!
Uit onderzoek blijkt dat 3
tot 5 % van alle kinderen ADHD heeft. Op
adolescentieleeftijd heeft nog 1 % van de kinderen
ADHD. Deze vermindering met de leeftijd werd eerder
verklaard vanuit de idee dat ADHD als
rijpingsstoornis met het vorderen van de leeftijd
vergroeit. Het is echter waarschijnlijker dat het
milieu waarin kinderen opgroeien zijn invloed heeft
op het leren beheersen van de impulsen waardoor het
lijkt alsof ADHD verdwijnt. Kritisch afwijzende
ouders en depressieve moeders zouden juist een
negatieve invloed hebben.
Wanneer er in de jeugd ook
sprake is van stemmings- en angststoornissen en van
antisociale gedragsstoornissen ziet men steeds een
voortzetting van ADHD in de volwassenheid.
Uiteindelijk blijkt dat 50%
van de ADHD kinderen als volwassenen geen problemen
meer ondervindt. Sommige mensen hebben geleerd de
symptomen te compenseren. Aangezien het toch om
flinke aantallen mensen gaat, in Nederland spreekt
men over ongeveer 150.000 volwassenen met ADHD, is
het toch op zijn minst merkwaardig dat de gedachte
aan het voortduren van ADHD niet eerder opgekomen is.
Uiteraard is niet iedere volwassene met ADHD destijds
als zodanig gediagnostiseerd. Daarnaast heeft het
sterke onderscheid tussen de kinderpsychiatrie en de
volwassen psychiatrie er mogelijk toe geleid dat bij
de behandeling van de volwassene aan eerdere
ervaringen van het kind nauwelijks aandacht werd
besteed. Dr. Sandra Kooij, als psychiater verbonden
aan het St. Joris psychiatrisch ziekenhuis in Delft,
formuleert dit probleem als volgt:
"Kinderpsychiatrie en volwassen psychiatrie zijn
gescheiden werelden, de kinderpsychiater volgt het
kind tot zijn 18 de levensjaar en de volwassenen
psychiater kijkt niet achterom".14 Hoewel men in de Verenigde Staten al
ongeveer 10 jaar weet dat ADHD ook bij volwassenen
voorkomt is deze kennis in Nederland nog niet erg ver
doorgedrongen.
De eerste publicaties in
Nederland van ADHD bij volwassenen dateren uit 1996.
Artikelen van de hand van Kooij, Goedkoop en Gunning
in het Tijdschrift voor geneeskunde en Hermes en
Buitelaar in het Tijdschrift voor Psychiatrie maakten
de problematiek toegankelijk voor hulpverleners.
Vooral een aantal interviews met Kooij in landelijke
dagbladen en tijdschriften zorgden voor bekendheid
bij een breder publiek. Kooij kwam bij toeval uit op
de diagnose ADHD toen een van haar borderline
patiënten niet zoals verwacht reageerde op de
voorgeschreven medicatie: na nader onderzoek en in
overleg met een kinderpsychiater besloot ze deze
patiënt te behandelen als ADHD patiënt. De daarbij
gebruikte medicatie had wel het gewenste effect en
zij besloot nader onderzoek in te stellen. Na de
eerste publicaties werd Kooij overspoeld door
reacties van mensen die meenden zichzelf in de
beschreven voorbeelden te herkennen. Sinds deze
eerste patiënt heeft Kooij (tot juni 1998) 150
volwassenen uit het hele land gediagnostiseerd als
ADHD patiënt. Ook vele collega psychiaters
consulteren haar en verdiepen zich meer dan vroeger
in de symptomen en behandelingsmogelijkheden van
ADHD-A.
ADHD uit zich op
verschillende manieren en in verschillende gradaties,
het is niet duidelijk waarom sommige volwassenen wel
symptomen vertonen en anderen niet. Ook is het niet
ongewoon dat bij volwassenen, waarbij sinds kort ADHD
is geconstateerd, die diagnose niet is gesteld toen
zij kind waren. Velen van hen waren bekend als
moeilijk opvoedbare kinderen. Dit kan ook te maken
hebben met het feit dat psychisch ziek zijn dertig
jaar geleden maatschappelijk niet echt acceptabel
was. Kinderen werden niet vaak onderzocht door een
kinderpsychiater.
Zoals al gesteld wordt de
diagnose ADHD vaker gesteld bij jongens dan bij
meisjes. Bij volwassenen is er sprake van een
‘inhaalslag’ en is het aantal mannen en
vrouwen waarbij de diagnose ADHD wordt gesteld
vrijwel gelijk.
2.3
Verschijningsvormen van ADHD bij volwassenen
Bij volwassenen zien we
dezelfde problemen als bij kinderen, geuit op een
meer volwassen wijze, ook al komen volwassenen met
ADHD in hun enthousiasme en impulsiviteit op
onbekenden vaak kinderlijk over.
De concentratieproblemen van
volwassenen komen vaak tot uiting in hun opleiding,
hun werk en de gesprekken die zij voeren. Het lijkt
voor hen onmogelijk zich af te sluiten voor geluiden
en beweging om zich heen en zich op hun taak te
concentreren. Vele volwassenen hebben de ervaring aan
meerdere opleidingen begonnen te zijn om er geen
één af te maken. De hyperactiviteit, bij kinderen
een zeer pregnante eigenschap, lijkt op het oog te
zijn afgenomen, maar wordt door volwassenen vaak
ervaren als een enorme rusteloosheid in zichzelf, een
gevoel van gejaagdheid en nervositeit overheerst
vaak. Veel volwassenen zitten voortdurend te
wiebelen, friemelen en tikken met handen of voeten.
De impulsiviteit, eerst doen dan denken, manifesteert
zich in problemen met de zelfbeheersing en een lage
frustratie-tolerantie. Volwassenen met ADHD doen vaak
impulsieve aankopen en gaan regelmatig kortdurende
romances aan. Ze hebben veel last van
stemmingswisselingen, vaak meerdere malen per dag
waardoor het plannen en organiseren van activiteiten
wordt belemmerd. Ze worden voortdurend van hun
plannen afgebracht door wisseling van stemming en het
volgen van impulsen.
Als sociale gevolgen van
ADHD bij volwassenen zie je vaak een verstoring van
het aangaan van sociale relaties en een lager niveau
van maatschappelijk functioneren. Deze situatie komt
te meer voor wanneer er in de jeugd al sprake is
geweest van leer- en gedragsstoornissen.
Bovendien komen bij
volwassenen meer agressieve incidenten en
suïcidepogingen voor, meer delinquent gedrag en meer
drugsgebruik. Ook is sprake van meer seksuele,
relationele en neurotische problemen. Overmatig
gebruik van alcohol wordt wisselend in verband
gebracht met ADHD.15 Het is echter van belang te
onderkennen dat alcohol en drugs vaak worden gebruikt
om -bij wijze van zelfmedicatie- de klachten
samengaand met ADHD te bestrijden of onder controle
te brengen.16
2.4
Enkele ervaringen van volwassenen met ADHD
Uit hetgeen hierboven
beschreven is, blijkt dat een volwassene met ADHD een
scala aan klachten kan hebben: voor sommige mensen
maakt het hun leven bijna ondraaglijk. Het gevoel
geen vat te hebben op je leven en op wat er om je
heen gebeurt, in situaties verzeild raken die je niet
hebt voorzien en niet hebt gewild, teleurgesteld zijn
omdat je leven niet zo succesvol is verlopen als dat
van je broers of zusters, functioneren beneden je
eigen kunnen of zelfs maatschappelijk
disfunctioneren, dat zijn de ervaringen van mensen
met ADHD. Door mensen met ADHD wordt er met name
gesproken over de ruis die zij ervaren vanuit hun
omgeving, zij worden voortdurend afgeleid door nieuwe
impulsen. Hallowell, psychotherapeut en zelf ADHDer,
beschrijft dit, op het internet, als volgt: "Het
is alsof je door de regen rijdt met slechte
ruitenwissers of dat je naar een radioprogramma
luistert dat geweldig stoort en je al je zintuigen
nodig hebt om het programma te blijven volgen".
De eerste publicaties in
Nederland over ADHD bij volwassenen voor het brede
publiek hebben veel teweeg gebracht. Vele volwassenen
herkenden zichzelf in de symptomen en er zijn
sindsdien veel levensverhalen gepubliceerd. Om
zichtbaar te maken wat de symptomen van ADHD voor
mensen betekenen voor hun dagelijks leven heb ik een
aantal casussen weergegeven. Twee van deze casussen
komen uit mijn eigen praktijkervaring, de andere zijn
overgenomen uit op internet gepubliceerde literatuur.
Barend (36 jaar)
Drie jaar geleden ben ik
getrouwd met een geweldige vrouw. Zij brengt rust en
structuur in mijn chaotische bestaan. Het grootste
probleem in onze relatie is ons seksleven. We vrijen
bijna nooit meer, want het kost me ongelooflijk veel
moeite om mijn hoofd en mijn gevoel erbij te houden.
Tijdens het liefdesspel denk ik aan de meest
onzinnige dingen: de kattebak verschonen, welk
overhemd ik morgen zal dragen, hoe het nu moet met de
slachtoffers van de aardbeving in Verweggistan, enz.
Ook sta ik meerdere keren op om me bezig te houden
met allerlei onzinnige dingen als een handdoek halen,
tanden poetsen, de kat binnen laten en zo. Inmiddels
ben ik vrijwel impotent, omdat ik steeds wordt
afgeleid door onbelangrijke zaken.
Hans (52 jaar)
Ik heb ruzie met al mijn
buren omdat ik me - sinds ik in de WAO zit - elk uur
van de dag erger aan hun geluiden. Ik kan me niet
voorstellen dat de rest van de flat er geen last van
heeft. Lopen, muziek een blaffende hond: al deze
geluiden maken me gek. Ook mijn vrouw is bij me weg,
omdat ik het niet voor elkaar kreeg één uur lang
vriendelijk tegen haar te blijven. Ik wil zo graag
aardig en tolerant zijn, maar ‘het’ is
sterker dan mezelf.
Elly (48 jaar)
Wanneer ik boodschappen ga
doen, kom ik altijd met veel te veel thuis. Ook al
maak ik boodschappenbriefjes, het helpt niets: ik kan
aanbiedingen niet laten liggen, ik heb het vaak al
gekocht voor ik het in de gaten heb. Thuis puilen
mijn kasten uit en regelmatig moet ik zaken weggooien
die over de datum zijn. Meestal komt het daar niet
van, want mijn huishouden is een chaos. Ik heb
inmiddels ook kasten vol met knutselspullen met het
idee dat ik er ooit nog wel eens toe kom om ze te
gebruiken en ik ga maar door met kopen.
Joop (36 jaar)
Mijn vriend werkt
buitenshuis ik doe het huishouden. Hoe ik te werk
ga?... Ik ga planten water geven. Ik zet de gieter
onder de kraan. Ondertussen pak ik de stofzuiger en
doe de stekker in het stopcontact, doe de gordijnen
open en doe de stofzuiger aan. Terwijl de stofzuiger
loeit draai ik de kraan dicht en zet een afwasbak in
de gootsteen. De kraan gaat weer aan en het
afwasmiddel wordt toegevoegd. Ik zet de radio aan en
zoek een leuke zender, loop terug naar de keuken, de
stofzuiger loeit nog en ik constateer dat het
aanrecht vol schuim staat. Op deze manier gaat het
nog even door. Als mijn vriend ‘s avonds
thuiskomt van zijn werk is er meestal geen eten, want
aan boodschappen doen ben ik niet toegekomen. Het is
een hel! Zeven dagen per week!
Anna (45 jaar)
Ik kan helemaal uitgeblust
zijn en van het een op andere moment vol energie. Dan
ga ik bijvoorbeeld mijn kamer veranderen, uren aan
een stuk sleep ik met meubels, een beeldje kan ik wel
twintig keer op een andere plaats zetten. Een lege
plaats boven de bank moet onmiddellijk gevuld en twee
uur later hangt er dan één vers door mij
geschilderd werkstuk ingelijst en wel. Wanneer ik dan
compleet uitgeput ben, vraag ik me af: "Waar is
dit voor nodig en waarom kan ik ‘het’ niet
stoppen".
Allemaal mensen, met
verschillende leeftijden en achtergronden, die zich
herkennen in de diagnose criteria van ADHD of bij wie
de stoornis al is vastgesteld. Wat hier beschreven is
zijn geen incidenten, nee het gaat de hele dag door
elke dag van de week al vanaf hun vroege jeugd. ADHD
is een zeer complexe aandoening en niet alle personen
hebben dezelfde symptomen.
2.5
Samenvatting
Zoals uit dit hoofdstuk
blijkt is het onder andere het onderscheid tussen
kinder- en volwassenpsychiatrie waardoor het zolang
geduurd heeft dat er aandacht was voor deze
aandoening bij volwassenen. Daarnaast gaat ADHD bij
volwassen vaak gepaard met andere psychiatrische
stoornissen. Omdat met name de impulsiviteit en de
slechte concentratie voorop staan lijkt het alsof er
geen sprake is van een stoornis, eerder van onwil en
luiheid van degene die het betreft.
Voor volwassenen met ADHD
betekent het een leven vol teleurstellingen, hoezeer
zij ook hun best doen er wat van te maken.
naar begin
hoofdstuk
naar de inhoudsopgave
naar hoofdstuk 3
14.
Schoenmaker B., ADHD bij volwassenen, de
opluchting van een diagnose.Tijdschrift Psy, 25
juni 1998. Een interview met Sandra Kooij. terug
naar de tekst
15.
Kooij J.J.S., Goedkoop J.G., Gunning W.B. Aandachttekortstoornis
met hyperactiviteit op volwassen leeftijd.
Implicaties voor diagnostiek en behandeling. Ned.
Tijdschrift voor Geneeskunde 1996;140:1848-51 terug
naar de tekst
16. Doreleijers Th.A.H. ADHD en
delinquentie. Proces Maandblad voor berechting en
reclassering 75e jaargang nr. 11/12 november/december
1996. terug naar de tekst
Alle rechten
voorbehouden. Niets van deze webpagina c.q. uit deze
uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslgen in een
geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt,
in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch,
mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enig
andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke
toestemming van Ria van Tillo of het bestuur van de
ADHD stichting. U kunt naar deze webpagina's
verwijzen: http://www.adhd.nl/scripties/tillo
© Ria
van Tillo / ADHD stichting 1999 - 2000
adhd-land is een initiatief van de ADHD stichting