Gewoon druk of
ADHD?
J/M maandblad voor ouders,
oktober 1999
Onderstaande tekst is verschenen
in J/M maandblad voor ouders, oktober 1999
nummer 10 jaargang 3
ADHD
ja of nee?
Bijna 65.000
kinderen lijden aan ADHD: concentratie-
en gedragsproblemen in combinatie met
hyperactiviteit.
De scepsis van deskundigen neemt toe. 'De
diagnose wordt te gemakkelijk gesteld.
Ouders horen liever dat hun kind een
stoornis heeft, dan toe te geven dat het
gedrag veroozaakt wordt door een
ongestructureerde manier van
opvoeden!"
|
Gezondheid
- Peggy van der Lee
Het denken over
ADHD, concentratie- en gedragsproblemen in combinatie
met hyperactiviteit verandert.
Deskundigen waarschuwen dat de diagnose te
gemakkelijk wordt gesteld. Allerlei
‘moeilijk’ gedrag wordt op ADHD geschoven.
Ook wordt in sommige gevallen te snel het pepmiddel
Ritalin voorgeschreven.
‘Het is
nog een beetje de vraag of Levi (6) wel echt ADHD
heeft,’ zegt Gonny van Schijndel uit Renkum.
‘Hij zit tegen het hyperactieve aan en hij heeft
ook concentratiestoornissen, dus problemen zijn er
wel. Toen hij 4 was, hoorden we van de school dat hij
moeite had zijn aandacht ergens bij te houden. Via de
huisarts kwamen we terecht bij een in ADHD
gespecialiseerde kinderarts. Die heeft vrij snel de
diagnose ADHD gesteld en Ritalin voorgeschreven.
Toen ik wat meer over ADHD las, kreeg ik toch wel
twijfels. Levi had niet alle kenmerken die genoemd
werden. We zijn ook gaan testen in hoeverre Ritalin
nu eigenlijk werkte. Ik gaf het Levi de ene keer wel
en de andere keer niet, zonder dat zijn juf dat wist.
Elke dag vulde ze vragenlijsten in over hoe druk en
geconcentreerd hij die dag was geweest. Aan het eind
van de week bleek dat de juf niet uit zijn gedrag kon
opmaken of hij wel of niet zijn pillen had geslikt.
De ene keer was hij druk geweest als hij Ritalin had
gehad, de andere keer was hij lekker aan het werk
terwijl hij niets had geslikt. Ik merkte thuis ook
helemaal geen verschil. Toen zijn we dus met de
medicijnen gestopt.
Vervolgens zijn we opnieuw doorverwezen, nu naar een
psychologe. Hij is opnieuw getest en wijzelf zijn
deze keer ook uitvoerig ondervraagd. Hij blijkt
inderdaad niet alle kenmerken van ADHD te hebben. Je
leest dat ADHD’ers vaak huilbaby’s zijn
geweest, driftig zijn en slecht slapen, maar daar
heeft Levi allemaal geen last van. We merken wel dat
er problemen zijn met de opdrachten op school. Het
stempel ADHD-kind is voor mij helemaal niet nodig. Ik
wil wel graag weten wat er met hem aan de hand is,
zodat hij hulp kan krijgen. Wat het precies is, wordt
nog onderzocht. We hebben in ieder geval om extra
begeleiding op school gevraagd.’
ADHD bij volwassenen
De
laatste jaren is er meer aandacht voor
het feit dat ook volwassenen ADHD kunnen
hebben. Vijftig tot zestig procent van
degenen die de kenmerken als kind hadden,
blijven daar op volwassen leeftijd last
van houden. Vaak komt het meer voor in de
familie.
Sandra Kooij van GGZ Delfland houdt zich
bezig met onderzoek naar ADHD bij
volwassenen.
Gemeenschappelijke kenmerken die ze veel
bij deze groep tegenkomt, zijn
relatieproblemen (bij maar liefst
driekwart van hen), werkloosheid, gebruik
van verslavende middelen, plotselinge
stemmingswisselingen en prikkelbaarheid.
Ook bij volwassenen geldt dat de diagnose
moeilijk te stellen is en dat er nog veel
vragen zijn. Behandeling met Ritalin kan
goede resultaten afwerpen.
|
Meest gestelde diagnose
ADHD staat voor Attention
Deficit Hyperactivity Disorder, oftewel een stoornis
waarbij het kind moeilijk zijn aandacht ergens bij
kan houden en last heeft van hyperactiviteit en
impulsief gedrag. Vijfentwintig jaar geleden werd
gedacht dat dit het gevolg was van een kleine
hersenbeschadiging: minimal brain damage, MBD. Uit
onderzoek bleek echter dat slechts 5 procent van de
kinderen met hyperactiviteit een aantoonbare
hersenbeschadiging hadden.
Vervolgens werd aangenomen dat kleurstoffen in snoep
en andere voedingsmiddelen de oorzaak waren van
hyperactiviteit. Deze theorie is inmiddels ook weer
uit de handboeken verdwenen. Tegenwoordig wordt
opnieuw gezocht naar mogelijke afwijkingen in de
hersenen maar er wordt ook naar de omgeving (ouders,
leerkrachten, maatschappij) gekeken als mogelijke
oorzaak.
‘Ouders
denken tegenwoordig al
gauw dat hun kind ‘iets‘ heeft’
Ondertussen
heeft ADHD steeds meer bekendheid gekregen. Het is op
dit moment de door kinderpsychiaters meest gestelde
diagnose.
Zestig- tot vijfenzestigduizend kinderen zouden ADHD
hebben; in elke schoolklas één à twee. Ze hebben
moeite met hun schoolwerk en ondervinden problemen
bij de omgang met andere kinderen. Hun zelfbeeld is
vaak negatief omdat ze aanhoudend door hun omgeving
worden bekritiseerd. Als wordt erkend dat zulke
kinderen zich niet expres zo gedragen maar een
bekende stoornis hebben, kan dat veel leed voorkomen.
In die zin is de toegenomen bekendheid van ADHD een
goede zaak.
Toch kleeft er ook een gevaar aan het feit dat ADHD
zo in de schijnwerpers staat. Friemelen, niet
luisteren, snel afgeleid zijn, moeilijk stil kunnen
zitten, aanhoudend dingen kwijtraken en van de ene
activiteit naar de andere hollen, het komt vrijwel
geen ouder onbekend voor. Als zulk gedrag zich in
bepaalde periodes wat heviger manifesteert, hoeft dat
niet meteen te betekenen dat het kind een stoornis
heeft. Maar door de toenemende aandacht voor
stoornissen in het algemeen denken ouders
tegenwoordig al snel dat hun kind ‘iets’
heeft. En dan wordt al snel aan ADHD gedacht.
Ton van Strien is kinder- en jeugdpsychiater in De
Mark, een centrum voor kinder- en jeugdpsychiatrie in
Breda. Hij heeft dagelijks te maken met ouders die
vermoeden dat hun kind ADHD heeft. Of zij gelijk
hebben, is niet eenvoudig vast te stellen. Een
hersenscan heeft geen zin zolang nog niet vaststaat
dat er bij ADHD inderdaad sprake is van een afwijking
in de hersenen. Een goede psychologische test bestaat
ook nog niet. Daarom moet de diagnose gesteld worden
op basis van wat de ouders, het kind en de
leerkrachten vertellen.
Pep voor de rust
Ritalin
is het meest gebruikte middel bij ADHD.
Het is een stimulerend middel dat bij
ADHD’ers juist remmend werkt op het
gebied in de hersenen dat activiteit
regelt. Zowel bij ADHD’ers als
niet-ADHD’ers verbetert het de
concentratie. Het middel valt onder de
Opiumwet.
Niet iedereen is even blij met Ritalin.
De Gezondheidsraad liet begin dit jaar
verontrust weten dat het gebruik van
Ritalin is vervijfvoudigd sinds het begin
van de jaren negentig. In Amerika is het
in die periode zelfs acht keer hoger
geworden.
In probleemwijken en in buurten met hoog
opgeleide blanke ouders is 15 procent van
de kinderen aan de Ritalin.
Er zijn in Amerika ook al verschillende
boeken verschenen waarin heftig tegen het
gebruik wordt geageerd. Peter Breggin
geeft in Talking back to Ritalin
een lange lijst van negatieve effecten.
Het zou onder meer gedragsstoornissen en
psychoses veroorzaken en de groei
vertragen. Veel kinderen zouden er
depressief, teruggetrokken en sloom van
worden. ‘Bovendien leren we kinderen
een slechte les, namelijk dat pillen het
antwoord zijn op emotionele
problemen.’
De Amerikaanse kinderarts Lawrence Diller
denkt dat maar weinig kinderen het middel
echt nodig hebben.
Volgens hem zijn ouders vooral blij met
Ritalin omdat hun kinderen er minder
lastig van worden. ‘We dwingen ze
niet meer om te gehoorzamen, we drogeren
ze gewoon.’
Dion Kobussen van de Nederlandse ADHD
stichting wijst de Amerikaanse kritiek
van de hand. ‘Dat het de groei zou
beïnvloeden, is bijvoorbeeld onzin.
Ritalin kan gewoon verstandig gebruikt
worden.’
|
Twijfels
Van Strien: ‘We vragen
hoe het kind zich ontwikkeld heeft, of het altijd al
prikkelbaar was, of het moeilijkheden heeft met
grenzen, hoe het zich gedraagt in de klas,
enzovoorts.’ Daarna volgt klinisch onderzoek
waarbij wordt gekeken hoe druk het kind nu eigenlijk
is, of het zich kan concentreren, stil kan zitten,
snel en druk praat, en dergelijke.
Of er inderdaad sprake is van ADHD, hangt af van twee
dingen: de mate waarin de kenmerken voorkomen en de
vraag in hoeverre het kind en zijn omgeving daar last
van hebben.
Dat laatste is moeilijk te bepalen, zegt Van Strien,
want het is maar de vraag waar je de grens legt. Niet
alleen ouders en leerkrachten, ook psychiaters
verschillen van mening over wat nog acceptabel is. De
een zal veel eerder van ADHD spreken dan de ander. De
kenmerken van de kinderen die deze diagnose hebben
gekregen, lopen daarom nogal uiteen. Toch heet het
dat ze allemaal ADHD hebben. Voor sommigen is dat
aanleiding om het bestaan van de stoornis in twijfel
te trekken.
Jan Hoeks, hoogleraar ontwikkelingspsychologie aan de
Universiteit van Amsterdam: ‘Vanuit
wetenschappelijk oogpunt vind ik het oplichterij. De
kenmerken van de groep kinderen waarover we het
hebben, zijn veel te gevarieerd om van één bepaalde
stoornis te spreken. Toch zijn er hele instituten die
erop draaien.’
Hoeks wijst nog op een ander gevaar. ‘Als het
stempel "ADHD" eenmaal is opgedrukt, zien
ouders alleen nog maar die drukke kant van hun kind.
Ze letten bijna uitsluitend op de negatieve kenmerken
en worden zo continu in hun ideeën bevestigd. Er
wordt niet meer onbevooroordeeld naar het gedrag van
het kind gekeken.’
Ellen Terpstra van Balans, de landelijke vereniging voor
ouders met kinderen met ontwikkelings-, gedrags- en
leerproblemen, zegt dat ADHD vaak samengaat met
andere stoornissen als agressief gedrag,
leerproblemen en sterke angstgevoelens. Dat betekent
dat als kinderen te gemakkelijk de diagnose
‘ADHD’ krijgen, andere, ernstige problemen
verborgen kunnen blijven - en dan wordt daar dus ook
niets aan gedaan.
‘Ritalin
verbetert de prestaties van alle kinderen.
Een positieve reactie op Ritalin zegt dus niets'
Lawrence Diller, kinderarts
uit Amerika, waarschuwt ook al voor een te snelle
diagnose, met name in verband met het
‘wondermiddel’ Ritalin. ‘Wees op uw
hoede als de dokter binnen vijftien of twintig
minuten Ritalin voorschrijft,’ zegt hij op zijn
homepage. ‘In zo’n kort gesprek kunnen de
talloze factoren die het gedrag van kinderen bepalen,
niet allemaal in ogenschouw worden genomen. Ritalin
verbetert niet alleen de prestaties van kinderen met
ADHD, maar ook die van normale kinderen. Een
positieve reactie op Ritalin zegt dus niets. Het
meteen maar toedienen van Ritalin kan ertoe leiden
dat leerproblemen en emotionele of relationele
problemen verborgen blijven.’
Rol van huisarts
Het komt steeds vaker voor
dat huisartsen zelf de diagnose ADHD stellen in
plaats van door te verwijzen. Dion Kobussen van de
ADHD stichting vindt dat een slechte zaak. ‘In
een gesprek van een kwartier met de huisarts kan
nooit bepaald worden of het om ADHD gaat, zeker niet
als het kind er niet bij is. Dat is te zot voor
woorden.’
Jeanne van Weel, kinderpsychiater bij De Jutter, een
centrum voor kinder- en jeugdpsychiatrie in Den Haag,
is er geen voorstander van dat de huisarts de
diagnose ADHD stelt, maar ze kan wel begrijpen dat
het gebeurt. ‘De psychiatrische centra hebben
lange wachtlijsten, ik kan me indenken dat ouders dan
naar andere mogelijkheden zoeken. De huisarts kan een
proefbehandeling met medicijnen starten. Als dat niet
aanslaat, kun je altijd nog verder kijken. Sommige
huisartsen hebben zich bijgeschoold en weten best
veel van ADHD af. En de huisarts weet natuurlijk wel
meer van het kind dan in dat ene kwartiertje aan de
orde komt, hij kent het gezin al langer.’
Of ouders nu naar de huisarts, de kinderarts of de
kinderpsychiater gaan, Diller adviseert hen altijd
uit te zoeken met wie ze te maken hebben. Sommige
artsen zien in vrijwel ieder probleem ADHD terwijl
anderen niet eens geloven dat de stoornis bestaat.
Hij raadt ouders aan de arts te vragen naar zijn of
haar ideeën met betrekking tot ADHD en Ritalin.
‘Vraag ook hoe hij of zij de diagnose stelt en
hoe hij of zij zich een mening vormt over je kind.
Als je het niet eens bent met zijn of haar
benadering, zoek dan een ander.’
Dory Derks van ADHD Adviescentrum Joe voegt daaraan
toe dat als de diagnose ADHD wordt gesteld en de
ouders het daar niet mee eens zijn, ze zich moeten
afvragen of de mening van de arts wel aansluit bij
hun hulpvraag. Ze kunnen ook kijken of ze zelf iets
aan bepaalde situaties kunnen doen, bijvoorbeeld door
een cursus te volgen voor ouders van erg drukke
kinderen die hun aandacht moeilijk ergens bij kunnen
houden. ‘Het beestje heeft dan geen naam, maar
je krijgt wel tips.’
Ongestructureerd leven
In hoeverre speelt de
omgeving een rol bij ADHD? Volgens Richard
DeGrandpre, auteur van het boek cursief Ritalin
Nation, zijn de kenmerken van ADHD niet het gevolg
van een stoornis bij het kind maar van een verstoorde
maatschappij. De levensstijl van de jaren negentig is
er een van haast en stress. Succes wordt afgemeten
aan hoeveel spullen je hebt vergaard en aan hoe druk
je het hebt. Volgens DeGrandpre imiteren kinderen
deze levensstijl van hun ouders. Ze krijgen het
verkeerde voorbeeld van een wilde maatschappij en
denken dat alles in het leven stimulerend, spannend
en flitsend moet zijn. Het gevolg is dat veel
kinderen niet meer kunnen stilzitten en moeite hebben
hun aandacht lang op iets richten.
Dion Kobussen, oprichter van de ADHD stichting denkt
ook dat de maatschappij een - zij het kleine - rol
speelt. ‘We kennen dit type kind met deze
kenmerken al heel lang. Vroeger, in het
leerling-meester-stelsel, kon zo’n kind ergens
heen met zijn onrust. Het zwierf gewoon van baas naar
baas en leerde toch. In de huidige maatschappij wordt
van kinderen verlangd dat ze tot hun achttiende in
het schoolse stramien passen.’ Toch doet dat er
voor Kobussen niet zo veel toe. ‘Onze
maatschappij is zoals ze is, daar kun je niet veel
aan veranderen.Je zou wel naar sommige ouders moeten
kijken. Hun druk op kinderen neemt toe. Die moeten
presteren, hun gedrag moet aan allerlei normen
voldoen. Maar elk kind heeft periodes waarin het wat
slechter gaat. Dat hoeft nog niet te betekenen dat
het meteen iets heeft.’
‘We
kennen dit type kind al heel lang.
Vroeger, in het leerling-meester-stelsel,
kon zo’n kind ergens heen met zijn onrust’
Kinderpsychiater Van Strien
heeft een andere verklaring ‘Ouders horen liever
dat het kind een stoornis heeft waar ze zelf niets
aan kunnen doen dan dat ze moeten toegeven dat het
gedrag van hun kind wordt veroorzaakt doordat ze zelf
te weinig grenzen stellen in de opvoeding. Ik zeg
niet dat dat het geval is bij alle ouders van
ADHD-kinderen, dat zou ongenuanceerd zijn, want bij
een aantal ADHD-kinderen is er wel degelijk sprake
van een neurologisch probleem. Maar bij een bepaalde
groep speelt een ongestructureerde manier van
opvoeden beslist een rol. Ook angst, stress of
geheimen in het gezin kunnen oorzaken zijn.’
Dory Derks van ADHD Adviescentrum Joe heeft al twee
keer meegemaakt dat ouders hun kind irritant en druk
vonden en dat maar ADHD noemden zonder naar hun eigen
gedrag te kijken. ‘Ze waren duidelijk op zoek
naar iemand die officieel het stickertje ADHD op hun
kind wilde plakken zodat het medicijnen zou krijgen.
Toen ik daar niet aan wilde meewerken en hun manier
van opvoeden ter sprake probeerde te brengen, gingen
ze gewoon verder shoppen.’ Ze hoopt dat dit niet
vaker gaat voorkomen. ‘Anders ontstaat een
verkeerd beeld van ADHD en daar kwets je een heleboel
mensen mee.’
Het omgaan met kinderen die kenmerken hebben van ADHD
hoeft volgens Derks helemaal niet zo moeilijk te zijn
als vaak wordt voorgesteld. ‘Wat belangrijk is,
is een verandering in de houding van ouders en
leerkrachten. Kijk eens naar wat er wèl goed gaat.
We zijn bij zulke kinderen altijd maar bezig met
straffen en corrigeren terwijl het juist zo
belangrijk is om positief gedrag te benadrukken. In
mijn cursus ga ik uit van hele eenvoudige
oplossingen. Als het kind zo moeilijk verandert, kun
je ook gewoon de situatie veranderen. Als het maar
niet wil onthouden dat je je verfkwastje moet
omspoelen voordat je met een nieuwe kleur aan de gang
gaat, leg je gewoon bij ieder potje een kwastje. Als
douchen en aankleden ‘s morgens zo’n drama
is, laat je de kinderen toch ‘s avonds douchen?
We zitten vaak zo vast in ineffectieve
routines.’
Last van eigen gedrag
Maar soms red je het niet
met zo’n eenvoudige, gedragsmatige aanpak. Bij
Henrike (9) werd in groep 2 voor het eerst opgemerkt
dat er problemen waren. ‘Van school hoorden we
dat ze daar impulsief en emotioneel was,’ zegt
haar vader Jan de Vries uit Harbrinkhoek. ‘Ze
kon er heel slecht tegen als ze haar zin niet kreeg
of als er kritiek op haar werd geleverd. In groep 3
deed ze vijf dingen tegelijk. We hoorden dat ze echt
storend was in de klas. Ook thuis had ze niet de rust
om met één ding bezig te blijven. Alles moest
tegelijk - en werd half afgemaakt.
Wij zijn op eigen initiatief naar de Riagg gestapt.
Ik ben zelf schoolarts geweest, dus ik had al mijn
vermoedens. Het bleek inderdaad duidelijk om ADHD te
gaan. Op school werd gezorgd dat ze wat minder
prikkels kreeg, er werd een eigen hoekje voor haar
gecreëerd. Ze kreeg ook extra opdrachten voor de
dingen waar ze goed in was en die ze leuk vond, zoals
rekenen, zodat ze zich langere tijd kon concentreren.
Het contact met haar klasgenootjes bleef moeilijk.
Maar die extra schoolbegeleiding hielp eigenlijk niet
voldoende.
Samen met het Riagg hebben we toen besloten om met
Ritalin te beginnen, nu bijna twee jaar geleden. Ik
weet nog dat we op een zondag begonnen. We dachten:
"laten we dat maar in het weekend doen, eens
zien hoe het uitpakt." Het effect was meteen
duidelijk. Ze had nooit de rust gehad om een boek te
lezen, nu begon ze te lezen en legde het boek een uur
lang niet meer neer.’
Ondanks zijn eigen ervaringen denkt Jan de Vries dat
ouders door de toenemende aandacht voor ADHD soms
toch te snel denken dat hun kind dat ook heeft.
‘Als schoolarts merkte ik dat ook. Maar druk
zijn kan ook te maken hebben met temperament. Het
verschil met een echte ADHD-er is dat die vreselijk
last heeft van zijn eigen gedrag. Niet alleen de
omgeving lijdt eronder, het kind zelf ook. Dingen
lukken echt niet. ‘
Meer
informatie
- Balans,
Landelijke vereniging voor ouders met
kinderen met ontwikkelings-, gedrags-
en leerproblemen.
- Tel. 0900 - 2020065 (55
cent per minuut). Ook volwassenen met
kenmerken van ADHD kunnen zich tot
Balans wenden.
- http://www.balanspagina.demon.nl: De website
van Balans met meer informatie.
-
Bij Balans zijn ook boeken te
krijgen: Doe normaal, door Arga
Paternotte en Toen we de bijsluiter
lazen door prof. Boudewijn Gunning
i.s.m. Arga Paternotte, over
medicatie bij ADHD-kinderen.
- ADHD
Adviescentrum Joe, Dory Derks.
Tel.
020 - 676 22 95
- http://www.adhd.nl: De
Nederlandstalige website over ADHD
bij kinderen en volwassenen (een
initiatief van de ADHD stichting).
- http://www.docdiller.com: De website
van de Amerikaanse kinderarts
Lawrence Diller.
- Literatuur:
- Kinderen en hyperactiviteit
door prof. J.K. Buitelaar,
voor ouders van jonge kinderen,
Uitg. Kosmos, f 24,90
- Zit Stil! door
prof. Theo Compernolle,
Uitg. Lannoo, f 29,50
-
ADHD in kort bestek, door
prof. Jan van der Ploeg
dr. Evert Scholte,
Uitg. SWP Utrecht,
f 34,50
|
BRON: J/M
maandblad voor ouders, oktober 1999
nummer 10 jaargang 3 pag.14-18
auteur:
Peggy van der Lee ISSN
©
copyright 1999 J/M Weekbladpers Tijdschriften
Amsterdam
ISSN 1387 - 1099
Reacties op bovenstaand artikel
Voor reacties op dit artikel kunt u contact
opnemen met de redactie van adhd-land
via dit
formulier of via een e-bericht aan redactie@adhd.nl.
Uw reacties zullen worden verzameld en straks via een
aparte pagina worden gekoppeld aan dit artikel. Geeft
u in uw reactie aan of deze eventueel anoniem
geplaatst moet worden? De redactie van adhd-land
behoudt zich het recht voor reacties al dan niet te
publiceren of in te korten.
Natuurlijk kunt u ook contact opnemen met de redactie van J/M
en bijvoorbeeld een 'ingezonden brief' sturen.
J/M
is te verkrijgen in boek- en tijdschriftenhandel
voor f 7,95.
J/M is ook in Vlaanderen verkrijgbaar.
Voor het eerst verschenen op Internet op adhd-land
met toestemming van de redactie van J/M.
Ovename op andere webpagina's alléén toegestaan als
de volledige tekst wordt overgenomen (inclusief deze
voettekst)
© Weekbladpers BV / ADHD stichting
1999 - 2000
adhd-land
is een initiatief van de ADHD stichting